البته چنان كه بحرانى گفته احتمال دارد فقره سابق هم همين معنى كنائى را داشته باشد ، يعنى دائماً در ذكر و شكرند نه اين كه ذكر مختص به صبح و شكر مختص به شام باشد . اين فراز از خطبه دو احتمال در آن است : يكى اين كه ترس از غفلت و ترك ياد خدا باشد ، و وحشت دارند كه در زمره غافلان باشند ، كه خدا دست عنايت خود را از سر آنها برداشته و لذت انس با خود را از آنها گرفته ، گرچه هيچ عذابى هم روز قيامت براى آنها نباشد ، همين كه خود را در زمره آنها ببينند كه ديگر محبوب به آنها توجه نمىكند ، بيمناكند ، و در مقابل خوشنود به چيزهائى هستند كه خدا در اين دنيا به آنها تفضّل و عنايت كرده است ، به آنها دين اسلام و دوستى و پيروى محمد و آل‌محمد ( صلى الله عليه و آله ) را داده است ، و رحمت او است كه به هر كس كه بخواهد مىدهد ، چنان كه فرمود : قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ : « بگو اى پيامبر كه تفضّل و فضل به دست خدا است ، به هر كس كه بخواهد مىدهد ، و خداوند رحمتش واسع و عليم است * رحمتش را به هر كه بخواهد مختص مىكند ، و خداوند صاحب فضل عظيم است » . « 1 » و احتمال دوم اين كه ترسناك از عذاب و عقابى باشند كه در اثر غفلت در دنيا و آخرت گريبانگير آنها مىشود و خوشنود به اجر و ثوابهائى كه در اثر عمل به احكام به آنها مىرسد ، يعنى نفس عبادات آنها رحمت و فضل الهى است ، كه به آنها رسيده و موجب اجر و پاداش است ، پس سرور آنها به حسنات آنها است كه موجب پاداش الهى است . حاصل دو احتمال اين كه در احتمال اول خوف از نفس غفلت و در نتيجه عدم توجه خداوند به غافل است ، و خوشنودى به رحمتهائى كه خداوند بدون عوض به او داده ، و هيچ عملى در مقابل آن انجام نداده است و احتمال دوم اين كه

--> ( 1 ) . سوره آل عمران ، آيه 74 - 73 . .